प्रतिकर्म्मव्यवस्थायां मतसङ्करशङ्का

तत्राद्वैतसिद्धौ प्रतिकर्म्मव्यवस्थायां पङ्क्तियोजने मम क्लेशात् अत्र
विदुषां पुरतो दौर्बल्यंं प्रकटीक्रियते मम वा ग्रन्थकारस्य वा –

“अथ तत्रापि अपरोक्षैकरसचैतन्योपरागे विषयापरोक्ष्यप्रसङ्गः ।(१)

*न *। *विषयचैतन्याभिव्यक्तौ(२) एव विषयस्यापरोक्ष्यम् **;(३)*

*न च परोक्षस्थले तत् अस्ति **, विषयेन्द्रियसन्निकर्ष्षाभावेन विषयपर्य्यन्तं
वृत्तेः अगमनात् , अन्तरेव तत्र धीसमुल्लासात् ; *

अपरोक्षस्थले तु प्रमातृचैतन्याभेदाभिव्यक्ताधिष्ठानचैतन्योपरागो विषयेऽस्ति **,
तत्र विषयस्य कर्म्मकारकत्वात्

– इति मूलम् ।


बालबोधिनीकारा अत्र मतभेदेनाक्षेपं समाधानं च प्रदर्शयन्ति । तन्न युक्तं भाति
, उपरागार्थत्वपक्षे एव शङ्कायाः तत्समाधानस्य च युक्तत्वात् । यद्यपि समाधाने
आवरणाभिभवाभेदाभिव्यक्तिपक्षौ आदृतौ इव दृश्येते इति भ्रमो भवति तथापि उपरागो
विषयेऽस्ति इति उपसंहारात् उपरागार्थत्वपक्षे एव समाधानस्य योजनं
ग्रन्थसाधुतायै कर्त्तव्यम् ।
बलात् योजनम् इत्थम् –
उपरागार्थत्वपक्षेऽपि अपरोक्षत्वाय विषयाव्छिन्नचैतन्याभिव्यक्तिः अपेक्षिता
प्रमातृचैतन्यविषयाधिष्ठानचैतन्ययोरभेदाभिव्यक्तिश्च ।
इति ।
अत्र मतसङ्करो दोषः ।

विषयचैतन्यं = विषयाधिष्ठानचैतन्यं ब्रह्म । न तु जीवः , तस्य सर्व्वगतत्वेऽपि
तदनधिष्ठानत्वात् , अधिष्ठानस्यैव च विषयप्रकाशकत्वात् ।
किन्तु एतदयुक्तं , विषयाधिष्ठानचैतन्ये आवरणास्वीकारेऽपि सर्व्वगतस्य जीवस्य
विषये उपरागाभावेनैव प्रथमपक्षे अभानस्य सिद्धेः । अत एव वृत्तेः
आवरणाभिभवार्थत्वपक्षे एतत् समाधानम् इति प्रतीयते ।

उपरागपक्षे परोक्षापरोक्षसाधारणवृत्तौ चिदुपरागो भवति । परं चिदुपरागो न
प्रत्यक्षत्वे तन्त्रम् । किन्तु विषयदेशे गतायां वृत्तौ चिदुपराग एव – इत्येव
समाधानं वक्तव्यम् । एतत् परं वृत्तेः आवरणाभिभवार्थत्वपक्षसमर्थनाय मूलं न तु
उपरागार्थत्वपक्षसमर्थनाय प्रतीयते इति अतो न युक्तं , शङ्काया
उपरागार्थत्वपक्षविषयत्वात् ।
शङ्का तु यस्मात् वृत्तेः उपरागार्थत्वपक्षे कृता तस्मात्
विषयसंश्लिष्टवृत्त्युपरक्तचैतन्यं विषयापरोक्ष्यहेतुः ,
विषयासंश्लिष्टवृत्त्युपरक्तचैतन्यं विषयपरोक्षहेतुः । स्मर्त्तव्यं यत्
चैतन्यमत्र जीवात्मकं जगदनुपादानम्।
आवरणाभिभवार्थत्वपक्षे तु परोक्षवृत्त्या मनोदेशावच्छेदेन चैतन्यावरणाभिभवात्
परोक्षम् अपरोक्षवृत्त्या तु विषयावच्छेदेनापि चैतन्यावरणाभिभवात् अपरोक्षम्
इति वक्तव्यम् । स्मर्त्तव्यं यत् चैतन्यमत्र जीवात्मकं जगदुपादानं
सर्व्वाधिष्ठानम् ।

एतत्समाधानं जीवस्य परिच्छिन्नत्वे ब्रह्मणो विषयाधिष्ठानत्वतज्ज्ञानत्वपक्षे
भाति , तच्चायुक्तं , शङ्कायाः उपरागार्थत्वपक्षविषयत्वात् । तथा च
अस्मिन्पक्षे परोक्षवृत्त्या
प्रमाणावच्छिन्नप्रमात्रवच्छिन्नचैतन्ययोरभेदाभिव्यक्तेः विषयपरोक्षं
अपरोक्षवृत्त्या प्रमाणप्रमेयप्रमात्रवच्छिन्नचैतन्याभेदाभिव्यक्तौ
विषयापरोक्ष्यम् इति वक्तव्यम् । तच्चात्राप्रासङ्गिकं , शङ्काया
अन्यविषयत्वादेव ।

एतस्य समाधानं प्रायोत्र द्रष्टुं शक्यते – http://shaastram.lalitaalaalitah.com/वृत्तिप्रयोजनभेदः/

अलीकम् ?

खपुष्पं भवत्सिद्धान्त इत्यादिप्रयोगेषु तु भाट्टानां पुष्पे खसम्बन्धित्वारोपेण आरोपितखपुष्पपदार्थनिष्ठासत्त्वादीनां सिद्धान्ते सत्त्वेन प्रयोगः । इदं न खपुष्पम् इत्यत्र तु पुरोवर्त्तिनो ज्ञानाविषयत्वभाव एवार्थः स्यात् । इति तन्मते आरोपविषयता शब्दजन्यविकल्पवृत्तिविषयता चालीकस्याङ्गीक्रियेते , तथैव तस्य अभावात्मकधर्म्माश्रयत्वमपि । अत एव तद्रीत्या अलीकलक्षणं किं स्यात् इति चिन्तनीयम् , न हि तन्नये मनोवृत्तिविषयत्वसामान्याभावोलीके इति । कालासम्बन्धस्तु तल्लक्षणं वक्तुं शक्यते ।

वेदान्तिनां नये तुच्छस्याध्यारोपाविषयत्वात् कथञ्चिच्छब्दमहिम्ना शशशृङ्गपदेन विकल्पात्मकमनोवृत्तौ जातायामलीकत्वस्य विषयत्वमङ्गीक्रियते । तथापि विकल्पस्य ज्ञानत्वानङ्गीकारात् ज्ञानाविषयत्वमलीकस्य सम्भवति । अथापि विकल्पस्य ज्ञानाद्विविच्य प्रदर्शनाय तैः सत्त्वेन प्रतीत्यनर्हम् अलीकम् इत्युच्यते । उक्तानर्हताया अवच्छेदकञ्च किञ्चिद्वक्तव्यम् इति अत एव तन्नये तदेवावच्छेदकं तल्लक्षणं – सर्व्वदेशकालवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सत्युत्पत्त्यादिशून्यत्वम् – इति सम्भवति ।
अथवा – उक्तप्रतियोगित्वे सति कालासम्बन्धित्वमेवालीकत्वं तदस्तु ।

तार्किकनये तु अलीकस्य ज्ञानसामान्याविषयत्वम् इति तन्नये न विकल्पवृत्तिरङ्गीक्रियते इति प्राप्तम् । अत एव ज्ञानाविषयत्वमेवालीकलक्षणम् । कालासम्बन्धित्वं वा ।

एतेषु सर्व्वेषु पक्षेषु इदं चिन्त्यं यत् –
तत्तन्मते तुच्छस्य यल्लक्षणं ज्ञानाविषयत्वदि तत् किं तुच्छे वर्त्तते न वा । वर्त्तते चेत् तस्यापि स्वरूपं प्राप्तं , नास्ति चेत् कथं तस्य तुच्छत्वम् ।
– इति ;
तुच्छस्यापदार्थत्वेनैव भेदप्रतियोगित्वादिभावधर्म्मानाश्रयत्वे सति पदार्थेषु तद्व्यावृत्तिः कथं सिद्ध्येत । तदसिद्धौ पदार्थानां तुच्छाभेदेनालीकत्वमापतेत् , तत्सिद्धौ च तुच्छे प्रतियोगित्वादिकमङ्गीकर्त्तव्यमापतेत् ।

– इति च ।

Another interesting thing that Mm. Manudeva Bhattacharya brought to my notice with regard to a specific example of alika (viz. “Bandhyaputra” or ‘the son of a barren woman’) is the following –

If a son is adopted by a barren woman, then according to Dharmasastra rules she becomes a mother, but according to the medical sciences such a son is fit to be called a “bandhyaputra” or the ‘son of a barren woman’. Then the question arises as to whether such an alika thing as a bandhyaputra does not exist at all or a separate grade of existence (may be a linguistic or ideational one?) is to be hypothecated with regard to them.

​इदमत्रावधेयं यत् – शशशृङ्गमसत् इत्यादिवाक्योत्थधीस्थले शशशृङ्गपदस्य सखण्डत्वे न अलीकपरत्वं किन्तु अखण्डत्वे एव ।
अपि च शशशृङ्गं सत् इति​वाक्योत्थधीविषयस्य तु नालीकत्वं किन्तु प्रातिभासिकत्वमेव ।
केवलात् शशशृङ्गपदादपि अलीकविषयविकल्पवृत्तिर्नाङ्गीक्रियते , तत्र सखण्डत्वादिकल्पनसम्भवात् । अत एव असदादिपदसमभिव्याहृतमेव तादृशं पदं विकल्पवृत्तिं जनयति । तादृशविकल्पवृत्तौ भासमानमलीकम् इति ।

त्वदुदाहृतस्थले तु वन्ध्यापुत्रपदं नालीकपरं किन्तु तात्पर्य्यविशेषेण प्रयुक्तं सत् सदर्थपरमेव ।

व्याकरणदर्शने श्रीनागेशभट्टदिशा बाह्यार्थविसंवादित्वे सति बौद्धार्थविषयत्वम् अलीकत्वम् इति अलीकस्वरूपम्

​इदं दुष्टं ; ज्ञानेच्छादीनामेव सविषयत्वं न तु सर्व्वेषां पदार्थानाम् । किञ्च यत् स्वयमेव न विद्यते तत् कथं किञ्चिन्निष्ठविषयतानिरूपकः स्यात् ।
अत एव उक्तं लक्षणं कथञ्चित् अलीकविषयकशाब्दबोधपरत्वेन नेयम् ।
तदपि न युज्यते – नागेशेन ख्यातेरपि तथैव निरूपणात् । तथा च तन्नये प्रातिभासिकालीकयोर्भेदो न सिद्ध्येत् ।

इदमत्र प्रतीयते यत् सुब्रह्मण्यकोराडसच्चिदानन्दमिश्राभ्यां सूचितमुचितमेवेति ।
तत्रेदं तमोघ्नेनोक्तं यत् अभावतुच्छयोर्भेदे सत्यपि भावाभावयोस्स्वरूपवत्त्वेन सादृश्यं नावबुद्ध्यत इति ।
तत्र ब्रूमः –
निस्स्वरूपत्वं हि तुच्छत्वम् इतिनिरूपिते सति अतुच्छानां सर्व्वेषां स्वरूपवत्त्वं सादृश्यं सिद्ध्यत्येव । पदार्था हि सर्व्वे तुच्छभिन्ना इति तुच्छभिन्नत्वमेव तेषां सादृश्यम् ।
तुच्छस्तु न तार्किकनये पदार्थो , ज्ञानाविषयत्वात् । अन्ये सर्व्वे ज्ञानविषया इत्यपि तेषां सादृश्यम् ।
मन्मते स्वरूपवत्त्वं(स्वरूपं) तत्तद्व्यक्तित्वं वा जातिर्वा सम्भवति । तुच्छस्य तदुभयं नास्ति ।
वेदान्तिनोपि तुच्छस्य ज्ञानविषयत्वं नाङ्गीकुर्व्वन्ति , तथात्वे अनिर्व्वचनीयत्वापातात् = व्यावहारिकप्रातिभासिकत्वान्यतरत्वापातात् ।
किञ्च तेषु केचन नेह नानेतिश्रुत्या प्रपञ्चस्यालीकत्वभयेन स्वरूपेण निषेधमनङ्गीकुर्व्वन्तः सत्यत्वेन निषेधमत एव असाधयन् ।

Advaita-Sannyasa!?

I don’t know about the maTha and inscription, but I know a little about sannyAsa. So, I’ll write about that here.

First of all there is no advaita-sannyAsa in this world. The sannyAsa which we take is vaidika-sannyAsa, if it is to be labeled. We label it as vaidika-sannyAsa to distinguish it from sannyAsa which follows Agama-s and tantra-s.
We maintain that sha~NkarachArya didn’t commence or devised sannyAsa. sannyAsa as Ashrama is as old as other Ashrama-s and veda-s are.
You may call us advaitin because we support advaita-philosophy, and not because our sannyAsa is according to such tradition.
Till date, I’ve not heard the term ‘kApila-sannyAsa’ being used for us in any text. We are not sA~Nkhya-s at all.
The text which is being followed now for rites of sannyAsa in kailAsa-Ashrama and all related maTha-s (which includes RK Mission, shivAnanda Ashrama, etc., i.e. tradition of daNDatyAgI paramahaMsa-s) is rudradeva’s sannyAsa-paddhati. It is mere collection of detailed rites which are scattered in veda-s and smR^iti-s.
I don’t know what daNDin-s(eka-daNDin-s to be precise, as I can’t see tridaNDin-s following advaita) follow. Though we accept that daNDa-sannyAsa exists(we ourselves shed daNDA after taking it!!!), we have doubts about origin of mudrA-s they put on daNDa-s and the use of such daNDa. vidyAraNya in jIvanmuktiviveka, while explaining paramahaMsopaniShad, explains the use of daNDa as ‘go-sarpa-adyupadrava-parihAra’, which is not accepted by present daNDin-s. They think that it is for alaukika-kArya, pUjana-tarpaNa, etc.
If we add nAgA-paraMparA(I already talked to two – daNDatyAgI paramahaMsa-s and daNDI paramahaMsa), then they are not totally different from daNDa-tyAgin-s. They have a few more steps before they get sannyAsa, which are not found in scriptures. They get the sannyAsa which includes daNDa-tyAga by similar sannyAsin-s.
BTW, nAgA-sannyAsI-s maintain that they have originated from either kapila, skanda, dattAtreya, etc. and not from sha~NkarAchArya or madhusUdana-sarasvatI. If you say that any of both person created their saMpradAya, you may get rebuked and hit.

Although, veda-s say that sannyAsI shouldn’t stay more than 3 days in village and 5 days in city; it is allowed to stay for long times in tIrtha-xetra-s and forever in kAshI. I may need access to books to exactly put the shloka-s here. I’ll do that when I get them near me.
And, while explaining upaniShad-s, shrI upaniShad-brahmendra supports it by saying that for sake of vedAntAdhyayana, a sannyAsI can stay with guru for long. There can be no serious study for ever moving man.
Therefore, it is good to conclude that 3-5 days rule is for those vidvAn-virakta-s or upAsaka-virakta-s who have no desire to study and are not interested in jana-saMsarga.
Those who stay for long nowadays, either do it for studies, or because they lack vairAgya.

You are correct when you said that sannyAsI can’t create temple, just because he is supposed to be aparigrahI and jana-saMsarga-virata.
Those who make temples and maTha-s are not aparigrahI/virakta, can be easily deduced.

He is also not supposed to do bAhya-pUjana to maintain his aparigraha, ahiMsA, etc.
Those who do so are not aparigrahI and ahiMsaka, is to be accepted.

Now, the question of texts regarding creation of temple is left.
As I said that we are vaidika-s and don’t think ourselves a separate tradition, so any text which follows veda-s and smR^iti-s and talks about temple construction, is good according to us.
We have no problem with it’s validity.
But, I’ve doubt if there is any text.
I’ve seen Agama-s and tantra-s dealing with temple construction, though.

यतीनां निवासकाले विकल्पः

​कुण्डिकोपनिषद्व्याख्याने उपनिषद्ब्रह्मेन्द्राः –
यदि श्रवणध्यानानधिकारी तदा ‘अष्टौ मांस्येकाकी यतिश्चरेत्’ – इतिश्रुत्यनुरोधेन अनिकेतश्चरेत् ।
यदि श्रवणाद्यधिकारी तदा अबाधकसत्सेवितपुण्यस्थले वसन् संशयादिपञ्चदोषशान्त्यन्तं सर्व्ववेदान्तश्रवणमननं निदिध्यासनं च कुर्व्वन् तत्फलीभूतार्थं सर्व्वापह्नवसिद्धं ब्रह्म निष्प्रतियोगिकस्वमात्रं दध्यात् =ध्यायेत् ।​
इति ।

अत्रैवमुक्तौ बीजं यात्रादौ सत्यां वेदान्तश्रवणाद्यसम्भव एव । श्रवणादिश्रुत्यन्यथानुपपत्तिरेव एतद्विकल्पप्रयोजिका इत्यर्थः ।
किञ्च यदि श्रवणादिना तत्त्वनिश्चयो जातः तदा नैतस्य यतेः एकत्रावस्थाने प्रयोजनम् ।
इतोऽपि पुण्यदेशेऽवस्थानपूर्व्वकश्रवणादिकालेऽपि परिग्रहादिकं सन्न्यासविरुद्धं नानुष्ठेयम् ।

वेदान्तपरिभाषाकारमते लक्षणाभेदानां लक्षणानि

यत्र शक्यार्थमनन्तर्भाव्यैवार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र जहल्लक्षणा ।
यत्र शक्यार्थमन्तर्भाव्यैवार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र अजहल्लक्षणा ।
विशिष्टवाचकपदस्य शक्यैकदेशवृत्तित्वं यत्र तत्र जहदजहल्लक्षणा इति प्राञ्चः ,
वेदान्तपरिभाषाकाररीत्या तु शक्याशक्यवृत्तित्वं यत्र तत्र जहदजहल्लक्षणा , काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् इतिवाक्यस्य तदुदाहरणत्वस्योक्तेः ।
अत एव टीकाकर्त्तृभिरपि –
शक्यसम्बन्धिमात्रविषया वृत्तिः जहल्लक्षणा ।
शक्यविशिष्टविषया वृत्तिः अजहल्लक्षणा ।
शक्यैकदेशविषया वृत्तिः जहदजहल्लक्षणा इति प्राचीनरीत्योक्तम् ।
परिभाषाकृन्मते तु शक्याशक्यविषया वृत्तिः जहदजहल्लक्षणा इति च योजितम् ।
तत्र परिभाषाकृदुक्तम् अजहल्लक्षणालक्षणं शक्यविशिष्टविषयवृत्तित्वं तार्किकोक्तात् लक्ष्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यशक्योभयबोधिका लक्षणा अजहल्लक्षणा इत्यस्माद्विलक्षणम् ।
तथा हि –
शक्यविशिष्टविषयवृत्तित्वम् इतिपरिभाषोक्तलक्षणे शुक्लो घट इतिदृष्टान्तः ; तत्र च शुक्लरूपस्य शक्यत्वं , तद्विशिष्टस्य च घटस्य स्वशक्याश्रयत्वसम्बन्धेन बोद्ध्यत्वम् । अत्र घटस्योक्तलक्षणया बोधेपि न तस्य शुक्लवर्णावैशिष्ट्येनोपस्थितिः इति अत्र लक्षणसमन्वयः । तथैव जातिरेव शक्या इतिवादिनामद्वैतिनां घटत्वशक्तेन घटपदेन घटव्यक्तेरुपस्थितिरजहल्लक्षणया भवति , समानसंवित्संवेद्यत्वमते तु न सापि ।
तार्किकसमयानुकूलो दृष्टान्तस्तु काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् इत्याद्येव । तथा हि तत्र दध्युपघातका लक्ष्याः , लक्ष्यतावच्छेदकञ्च दध्युपघातकत्वं काकपदशक्ये तदशक्यमार्जारादौ च वर्त्तत इत्युभयोर्लक्षणयोपस्थितिः । तथा चात्र अजहत्स्वार्था लक्षणा ।
इत्युभयमतसम्मताजहल्लक्षणालक्षणवैलक्षण्यं प्रकटीकृतम् ।
तथैव तार्किकनये वाच्यार्थैकदेशत्यागेन तदेकदेशे लक्षणा जहदजहती ; प्राचीनानां मतेपि तनुकूलैव सा विशिष्टवाचकेत्यादिनोक्ता । तत्र च दृष्टान्तः सोयं देवदत्त इत्यादिः प्रसिद्धः ।
परिभाषाकृन्मते तु विशिष्टशक्तपदेन विशेष्यमात्रोपस्थितिः शक्त्यैव न तु लक्षणया , अन्यथा गेहे घट इत्यादावपि सान्यैरभ्युपगन्तव्या स्यात् ; इति सोयमित्यादौ न लक्षणा कापि ।
परं तैरपि विशिष्टशक्तेन पदेन विशेषणमात्रोपस्थितिर्लक्षणयाङ्गीक्रियते , यथा घटो नित्य इत्यादौ घटत्वविशिष्टशक्तस्य घटपदस्य घटत्वे लक्षणैव । इदमवधेयं यत् घटो नित्य इतिदृष्टान्तो न वेदान्तरीत्या किन्तु तार्किकरीत्यैव ; घटपदस्य घटत्वमात्रशक्तत्वाङ्गीकारात् वेदान्तिभिः , तार्किकैरेव घटपदस्य घटत्वघटयोः शक्त्यङ्गीकारात् ।  तथा चात्र लक्षणा न जहत्स्वार्था , लक्ष्यतावच्छेदकस्य घटत्वत्वस्य शक्यघटत्ववृत्तित्वात् ; नापि अजहत्स्वार्था लक्ष्यतावच्छेदकस्य शक्यवृत्तित्वेप्यशक्यवृत्तित्वाभावात् (तार्किकरीत्या) {शक्यविशिष्टावृत्तित्वात् = घटत्वविशिष्टघटविशिष्टयोरवृत्तित्वात् इति परिभाषाकृद्रीतिरत्र न विचार्य्या , दृष्टान्तस्याननुकूलत्वात्} ; किन्तु जहदजहत्स्वार्था (तार्किकरीत्या) , लक्ष्यतावच्छेदकस्य घटत्वत्वस्य शक्यैकदेशघटत्ववृत्तित्वेपि तदेकदेशघटावृत्तित्वात् , {परिभाषाकृद्रीत्या तु नेयं जहदजहत्स्वार्थापि शक्यमात्रविषयत्वात् इति तु न वक्तव्यं दृष्टान्तस्यैवाननुकूलत्वात्} ।
जातिशक्तिवादाभ्युपगन्तृवेदान्तिरीत्या घटो नित्य इत्यत्र शक्त्यैवान्वयः , घटत्वस्य नित्यत्वान्वययोग्यस्य शक्त्यैवोपस्थितेः । घटोऽनित्य इत्यत्र तु घटपदस्य घटत्वाश्रये लक्षणा , सा च जहत्स्वार्थैव , व्यक्तेरशक्यत्वात् ।
परिभाषाकृन्मते च जहदजहत्स्वार्थलक्षणाया दृष्टान्तः काकेभ्यो दधि रक्षताम् इत्यादिरेव ; काकपदस्य च दध्युपघातके लक्षणा , लक्ष्यतावच्छेदकं दध्युपघातकत्वञ्च शक्यकाकवृत्ति यथा तथा अशक्यमार्जारादिवृत्त्यपि इति शक्याशक्यविषयत्वेन जहदजहल्लक्षणात्र ।
यद्यपि तार्किकोक्ताजहल्लक्षणालक्षणमत्रातिव्याप्तं ; तथापि इदं न परिभाषाकृदुक्ताजहल्लक्षणालक्षणेन्तर्भवति , शक्यविशिष्टविषयलक्षणात्वस्यैव अजहल्लक्षणात्वात् , काकपदशक्यकाकत्वविशिष्टस्यात्र काकपदेनाविवक्षितत्वात् च ।
अत एव पदस्य शक्तिः कुत्र , तत्तल्लक्षणालक्षणञ्च किं कस्मिन्मते इति विचार्य्य मतयोरसङ्करं कृत्वा मतिः कार्य्या ।

मृद्घटादिदृष्टान्तः

अथ मृत्पिण्डादिघटादिदृष्टान्तानां परिणामानुकूलत्वं वा विवर्त्तानुकूलत्वं वा इति विचार्य्यते ।

तत्र छान्दोग्ये तावत् –
कथं मृत्पिण्डे कारणे विज्ञाते कार्यमन्यद्विज्ञातं स्यात् ? नैष दोषः, कारणेनानन्यत्वात्कार्यस्य ।
यन्मन्यसे अन्यस्मिन्विज्ञातेऽन्यन्न ज्ञायत इति — सत्यमेवं स्यात् , यद्यन्यत्कारणात्कार्यं स्यात् , न त्वेवमन्यत्कारणात्कार्यम् ।
कथं तर्हीदं लोके — इदं कारणमयमस्य विकार इति ?
शृणु । वाचारम्भणं वागारम्भणं वागालम्बनमित्येतत् ।
कोऽसौ ? विकारो नामधेयं नामैव नामधेयम् , स्वार्थे धेयप्रत्ययः, वागालम्बनमात्रं नामैव केवलं न विकारो नाम वस्त्वस्ति ; परमार्थतो मृत्तिकेत्येव मृत्तिकैव तु सत्यं वस्त्वस्ति ॥ (॥६।१।३॥)
इति भाष्यम् ।

अत्र एकविज्ञानेन सर्व्वविज्ञानमुपपादयितुं कार्य्यस्य कारणानन्यत्वमुपपादितम् ।
कारणाभिन्नत्वात् कार्य्यस्य , एकस्य कारणस्य ज्ञानेनैव सर्व्वेषां कार्य्याणां ज्ञानं भवति इति प्रतिज्ञातम् । इदञ्च कार्य्यकारणयोर्भेदव्यवहारेण विरुद्ध्यते इति कथमयं व्यवहारो वेदान्तनये स्यात् इतिशङ्कायां ;
कार्य्यस्य नाममात्रत्वेन वाग्व्यवहारविषयत्वमुक्तं ; न हि कार्य्यस्य कारणभेदेन सत्त्वं तत्रोपयोगि ; तथा च कार्य्यकारणयोरभेदेपि नामभेदेनैव कार्य्यकारणयोर्भेदव्यवहारो जगति भवति इत्युक्तम् । कार्य्यं परमार्थतो मृत्तिकैव = कारणमेवास्ति इति चोक्त्वा एवकारेण कार्य्यस्यापारमार्थिकत्वं सूचितम् ।

इदमप्यत्रावधार्य्यं –
एकविज्ञानेन सर्व्वविज्ञानम् इत्यत्र तृतीया न करणत्वे किन्तु अभेदे । तथा च एकविज्ञानसाध्यं सर्व्वविज्ञानम् इति नार्थः किन्तु एकविज्ञानाभिन्नं सर्व्वविज्ञानम् इति । न हि घटज्ञानेन पटो ज्ञातो भवति , न वा मृत्तिकाया ज्ञानेन घटः इति ।
कथं तर्हि कारणविज्ञानेन सर्व्वविज्ञानम् इतिप्रयोग इति चेत् ।
कार्य्यस्य सर्व्वस्य कारणानन्यत्वात् , कार्य्यतत्त्वे च नामरूपयोर्व्यभिचारेण घटेतिनाम्नः पृथुबुध्नोदराकारादिसंस्थानस्य च आगमापायित्वेन = व्यभिचारित्वेन कारणस्यैव च स्थायित्वेन कारणज्ञानमेव कार्य्यतत्त्वज्ञानम् इतिमत्यैव एकस्य कारणस्य ज्ञानेन तत्कार्य्याणां सर्व्वेषां तत्त्वस्य ज्ञानं भवति इति ।
अत एव –
किमेतेनैकविज्ञानेन सर्व्वविज्ञानम् इत्यत्र मृद्घटदृष्टान्तस्य परिणामत्वविवर्त्तत्वादिविचारेणास्माकं सङ्गणकतारामण्डलघटपटादिविषयकं सर्व्वज्ञानं भविष्यति , न चेत् किमेतया चिन्तया
– इतिप्रलापो निरस्तः । मृद्घटदृष्टान्तस्य परिणामत्वादिविचारेण प्रकरणस्य शुद्धौ किं सर्व्वविज्ञानमत्राभिप्रेतम् इत्यस्य प्रकाशे सर्व्वज्ञानविषयकभ्रान्तेर्नाशस्यापि प्रयोजनत्वात् ।
इदमप्यवधार्य्यं यत् –
कार्य्यं न सर्व्वथा कारणाभिन्नं ; तथात्वे मृदैव जलाहरणादिव्यवहारापत्तेः ।
नापि सर्व्वथा तद्भिन्नं ; तद्विनापि सत्त्वापत्तेः ।
अत एव कार्य्यं कारणाद्भिन्नाभिन्नमेव । अयमेव सम्बन्धः तादात्म्यम् इत्युच्यते ।
इति ।
व्यवहारे हि सर्व्वान्प्रति घटमृदोर्भेदो भासते इति मृदोन्य एव घट इति आरम्भवादिनो वदेयुः । तन्निराकरणायात्र कार्य्यकारणयोस्तादात्म्यस्य घटकोभेदो बोद्ध्यते ।
कार्य्यकारणयोः अभेदे ज्ञातेपि कारणज्ञानमात्रेण न तत्तद्रूपेण तत्कार्य्याणां ज्ञानं सम्भवति इति तादृशमनुपपन्नं सर्व्वज्ञानं त्यक्त्वा कारणज्ञानमेव सकलतत्कार्य्यतत्त्वज्ञानम् इति एकविज्ञानस्य = कारणविज्ञानस्य सर्व्वविज्ञानत्वं पारिभाषिकमत्रोक्तम् इत्यङ्गीकर्त्तव्यम् ।

अत्रेदं विचार्य्यं यत् –
किमत्रैवकारेण सूचितमनृतत्वं अनिर्व्वचनीयत्वापरपर्य्यायं मिथ्यात्वं न वा ।
अस्ति चेत् घटस्य सर्प्पादिवत् अध्यस्तत्वेन किं तदधिष्ठानं स्यात् मृत्तिका वा ब्रह्म वा । मृत्तिका चेत् किं तत्र विवर्त्तकारणत्वलक्षणं सम्भवति न वा । ब्रह्म चेत् तत्र परिणामिकारणत्वं सम्भवति न वा । इति ।
नास्ति चेत् उक्तानृतत्वं कीदृशम् ।
इति ।

नाद्यः , घटवत् मृदोप्यनिर्व्वाच्यत्वेन मृत्तिकायाः सत्यत्वोक्त्यसम्भवात् ।
अत एव मृत्तिकाया अधिष्ठानत्वादिचिन्ता न कार्य्या । केनचिन्मृदो घटाधिष्ठानत्वाङ्गीकारे तज्ज्ञानेन घटानिवृत्तिः , मृदः स्वविषयकज्ञानानपेक्षा च तस्या विवर्त्तकारणत्वं विरुणद्धि । ब्रह्म चेत् घटादेरधिष्ठानं तर्हि सत्यम् इत्युक्तेः सम्भवेपि तदुपस्थापकपदाभावेन समन्वयासम्भवः । इति ।
अत एव अत्र अनृतत्वं न मिथ्यात्वं किन्तु तदतिरेकेणासत्त्वमेव । अथवा – तैत्तिरीयभाष्योक्तरीत्या घटत्वेन निश्चितस्य पदार्थस्य घटरूपव्यभिचारः एव तस्य मिथ्यात्वं = व्यभिचारित्वं ; स च पदार्थो मृत्तिका , सा च घटत्वेन निश्चितापि घटत्वं त्यजति कपालाद्यवस्थायाम् इति घटत्वादिरूपं तस्या अनृतं = व्यभिचारि ; सैव च मृत् मृत्त्वेन निश्चिता न स्वं रूपं त्यजति व्यवहारावस्थायाम् इति मृत्त्वं तस्याः सत्यं रूपम् इति ।

तथैव कारणस्योच्यमानं सत्यत्वमपि किं पारमार्थिकत्वं वा व्यावहारिकत्वं वा प्रातिभासिकत्वं वा इत्यपि चिन्तनीयम् ।
इति ।
न हि मृत्तिका घटाधिकसत्ताका । अत एव पारमार्थिकत्वं न सत्यत्वमत्र । नापि सा घटन्यूनसत्ताका इति न प्रातिभासिकत्वमप्यत्र सत्यत्वम् । नापि व्यावहारिकत्वं सत्यत्वमत्र , सत्यपदेन तद्ग्रहणे तस्य विकारेपि सत्त्वेनानृतत्वोक्तेरसम्भवात् ।
इति ।

इदमत्र द्रष्टव्यं यत्-
कार्य्यस्यैवात्र कारणाभिन्नत्वमुक्तं न तु परिणामस्यैव केवलं न वा विवर्त्तस्यैव वा । उपपद्यते च कारणानन्यत्वं कार्य्यस्योभयत्र कारणसत्तातिरेकेण सत्ताभावात् । न हि रज्जुसत्तातिरेकेण सर्प्पस्यास्ति काचन सत्ता , न वा मृदं विना घटस्य । तथा च इदं प्रकरणं यथा मायोपहितचैतन्यरूपपरिणामिकारणज्ञानेन तत्कार्य्यज्ञानोपपत्तयेलं तथैव शुद्धचैतन्यात्मकविवर्त्तकारणज्ञानेन सर्व्वज्ञानोपपत्तयेपि ।

अथापि मृद्घटदृष्टान्तस्य विवर्त्तानुकूलत्वं वा परिणामानुकूलत्वं वा इतिशङ्का तु तदवस्थैव ।
तत्र यावत् परिणामविवर्त्तयोर्लक्षणे नाभिधीयेते तावत् किं वक्तुं शक्येत इति पञ्चदश्यादावुक्ते ते आदाय विचार्य्यते ।

किञ्च पञ्चदश्यां मृत्कुम्भस्य परिणामदृष्टान्तत्वम् –
अवस्थान्तरतापत्तिरेकस्य परिणामिता ।
स्यात् क्षीरं दधि मृत्कुम्भः सुवर्णं कुण्डलं यथा ॥८॥
अवस्थान्तरभानं तु विवर्तो रज्जुसर्पवत् ।
निरंशेऽप्यस्त्यसौ व्योम्नि तलमालिन्यकल्पनात् ॥९॥
इत्युक्त्वा
अग्रे
मृद्रूपस्यापरित्यागाद्विवर्तत्वं घटे स्थितम् ।
परिणामे पूर्वरूपं त्यजेत्तत्क्षीररूपवत् ।
मृत्सुवर्णे निवर्तेते घटकुण्डलयोर्न हि ॥४७॥
घटे नष्टे न मृद्भावः कपालानामवेक्षणात् ।
मैवं चूर्णेऽस्ति मृद्रूपं स्वर्णरूपं त्वतिस्फुटम् ॥४८॥
क्षीरादौ परिणामोऽस्तु पुनस्तद्भाववर्जनात् ।
एतावता मृदादीनां दृष्टान्तत्वं न हीयते ॥४९॥
इत्यंशेन पूर्व्वरूपनाशाभावेनापि घटादीनां मृदादिविवर्त्तत्वं साधितम् ।
इति पूर्व्वापरविरोधः कथं परिहरणीयः ।

अत्रेदं द्रष्टव्यं यत् अष्टमनवमयोरुक्ते लक्षणे विवर्त्तपरिणामसाधारणे । तथा हि – यस्य कस्यापि या अवस्थान्तरतापत्तियोग्यता सा तस्य परिणामिकारणता , न चात्रावस्थान्तरे वस्तुतत्वं वावस्तुत्वं वा विशेषितम् इति परिणामिविवर्त्तसाधारणता । तथैव अवस्थान्तरभानं विवर्त्त इत्यत्र अवस्थाया भावो वाभावो वा न विवक्षित इति अवस्थासत्त्वेन तज्ज्ञाने सति परिणामानुकूलत्वं तदसत्त्वे तज्ज्ञाने सति विवर्त्तानुकूलत्वम् इति । अत एव तार्किकमतेन सर्व्वकार्य्याणां परिणामत्वमुपपादयितुमेव अष्टमश्लोको न तु वेदान्तनयेन तदुपन्यासः । तथैव सर्व्वकार्य्याणां विवर्त्तत्वमुपपादयितुमेव नवमश्लोको न तु तार्किकादिमतेन तदुपन्यासः इति ।
भवति च तार्किकनये मृद्घटादीनां सर्व्वेषामपि परिणामत्वम् ।
यद्यपि वेदान्तनये सर्व्वेषां कार्य्याणां ब्रह्मविवर्त्तत्वमङ्गीक्रियते न तु मृदादिविवर्त्तत्वं तथापि विद्यारण्यमुनिना कलितेनानेन प्रस्थानान्तरेण सर्व्वेषामेव कार्य्याणां विवर्त्तत्वमुपपादयितुमिदं प्रकरणं रचितम् । भवति च विवर्त्तत्वं घटे स्थितम् इत्याद्यत्रानुकूलम् । घटस्य मृद्विवर्त्तत्वं साधयितुञ्चात्र तस्य तदनुस्यूतत्वमुक्त्वा कारणेनाननुस्यूतानामेव परिणामता , तदनुस्यूतानाञ्च विवर्त्तता इतिलक्षणद्वयं सूचितम् ।
न च अस्मिन्प्रस्थाने सर्व्वेषां कार्य्याणां विवर्त्तत्वे क्षीरादीनां त्यागो नोचितः ; नैव क्रियते तत्रापि दुग्धावयवानामनुगतेः । तर्हि कथं विद्यारण्येन तत्र परिणामत्वमनुमतं ; तुष्यतु दुर्ज्जनन्यायेन इति गृहाण । तथा हि – कारणेन स्वरूपमत्यक्त्वा कार्य्याकारेण यत्र दृश्यते तत्र कार्य्यस्य विवर्त्तत्वं ; यत्र च स्वरूपं त्यक्त्वा तथाभावः तत्र परिणामता इति लक्षणद्वयम् । अत्र लोकानामपि घटादौ मृदो मृत्त्वत्यागस्यास्वीकारात् घटादेर्विवर्त्तता ; दधनि तु क्षीरानुगतेरभानात् परिणामता इति ।
वस्तुतस्तु क्षीरावयवानामेव दध्युपादानता , ते च न नष्टाः इति दध्नोपि तद्विवर्त्तता एव ; जनानां क्षीरानुगत्यभानं तु सूक्ष्मत्वात् , सहजतया पुनःक्षीरावस्थाया अप्राप्तेश्च । तथा हि मृदो घटात्मना परिणामेपि जनानामस्त्येव मृदस्त्यत्रेतिधीः ; न तु तथा दधनि , क्षीरं नष्टम् इति दधि जातम् इत्यस्या एव धियो दर्शनात् । तथैव घटस्य मुद्गराघातादिना कपालादिरूपापत्तिक्रमेण सहजतया मृद्भावापत्तिरपि लोकैरनुभूता ; दध्नस्तु पुनःक्षीरभावापत्तिर्न सहजतया भवति इति तत्र दुग्धं नष्टमेव इति मन्यन्ते जनाः ।
अत एव विद्यारण्येनोक्तायां प्रक्रियायां क्षीरदध्यादयस्सर्व्वेपि विवर्त्ता एव । अत एव उक्तं कारणानुस्यूतिमतां कार्य्याणां विवर्त्तता इतिलक्षणं यत्र कार्य्यस्य पुनः कारणभावापत्तिस्तत्र विवर्त्तता इतिलक्षणञ्च क्षीरदधिमृद्घटरज्जुसर्प्पेषु समानं प्रवर्त्तते तत्प्रक्रियायाम् ।
इदन्त्वन्यत् यत् सिद्धान्ते आरम्भवादस्यास्वीकारेपि परिणामविवर्त्तावङ्गीक्रियेते ; तत्र च कारणविषयकाज्ञानापेक्षस्य कार्य्यस्य विवर्त्तता इति रज्जुसर्प्पादीनामेव रज्जुविवर्त्तता , तदनपेक्षस्य च परिणामता इति क्षीरदधिमृद्घटादीनां परिणामतैव इति ।

अपरं यद् भाष्यं –
सदेव तु सर्वमभिधानमभिधीयते च यदन्यबुद्ध्या, यथा रज्जुरेव सर्पबुद्ध्या सर्प इत्यभिधीयते,
यथा वा पिण्डघटादि मृदोऽन्यबुद्ध्या पिण्डघटादिशब्देनाभिधीयते लोके ।
रज्जुविवेकदर्शिनां तु सर्पाभिधानबुद्धी निवर्तेते, यथा च मृद्विवेकदर्शिनां
घटादिशब्दबुद्धी, तद्वत् सद्विवेकदर्शिनामन्यविकारशब्दबुद्धी निवर्तेते —\\
इति तदपि रज्जुसर्प्पदृष्टान्तेन सह मृद्घटस्य गणनात् तयोर्विवर्त्ततत्वे प्रमाणम् इति चेत् ।

न ; परिणामवादिनामपि कारणकार्य्ययोरभेदं वदतां कारणस्य कार्य्येनुगतिं च वदतां मते उक्ताभिधानादेरुपपत्तेः ।
मृदेव घटात्मना परिणता सा च तत्रानुवर्त्तते इति हि परिणामवादेङ्गीकृतेपि कारणव्यतिरेकेण कार्य्यस्य सत्त्वासम्भवेन कारणात्मकत्वं = कारणाभेदः । तथा सति कथं कार्य्यमिदमस्य कारणस्य इतिभेदप्रयोग उपपद्येत इतिशङ्कायां नामरूपप्राधान्येनैव तथाव्यवहारो न तु वस्तुभेदमुपजीव्य इतिसमाधानम् ।
किञ्च घटस्य मृद्विवर्त्तत्वे मृज्ज्ञानेन घटनिवृत्तेरापत्तिवारणाय विद्यारण्याद्युक्तरीत्या सोपाधिकत्वे भेदभ्रमनिवृत्तिमात्रफलकत्वं वाच्यं ; तदपि न सम्भवति , न हि केवलाया मृदो ज्ञानेन घटमृदोर्भेदधीर्निवर्त्तते किन्तु मृदेव कारणं तद्विना च घटो न सम्भवति इतिज्ञानेन अिवनाभावमादाय घटमृदोरभेदोपि सम्भाव्यते , तावदेव । इति विवर्त्तपरत्वं दुष्टम् ।
परिणामत्वपक्षे तु मृद्विज्ञानेन घटनिवृत्त्यापत्तिरपि न इति विशेषः । तथा च कारणव्यतिरेकेणाभावात् कारणसत्तयानुप्राणितत्वात् च कार्य्यतत्त्वं कारणमेव , तत्र घटादिपदव्यवहारस्तु न वस्तुतत्त्वमुपजीव्य किन्तु संस्थानविशेषप्रयुक्तनामादायैव इति वाचारम्भणत्वं = वागालम्बनत्वं कार्य्यस्य ; मृत्तिकायाः सत्यत्वन्तु कार्य्यानुस्यूतत्वेन अव्यभिचारित्वात् ।

इदमपि यद्भाष्यं –
सत्यादिशब्दा न परस्परं सम्बध्यन्ते, परार्थत्वात् ; विशेष्यार्था हि ते । अत एव एकैको विशेषणशब्दः परस्परं निरपेक्षो ब्रह्मशब्देन सम्बध्यते – सत्यं ब्रह्म ज्ञानं ब्रह्म अनन्तं ब्रह्मेति । सत्यमिति यद्रूपेण यन्निश्चितं तद्रूपं न व्यभिचरति, तत्सत्यम् । यद्रूपेण यन्निश्चितं तद्रूपं व्यभिचरति, तदनृतमित्युच्यते । अतो विकारोऽनृतम् , ‘ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’ (छा. उ. ६ । १ । ४) एवं सदेव सत्यमित्यवधारणात् । अतः ‘सत्यं ब्रह्म’ इति ब्रह्म विकारान्निवर्तयति । अतः कारणत्वं प्राप्तं ब्रह्मणः । कारणस्य च कारकत्वम् , वस्तुत्वात् मृद्वत् अचिद्रूपता च प्राप्ता ; अत इदमुच्यते – ज्ञानं ब्रह्मेति ।
इति तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मानन्दवल्ल्यां प्रथमेनुवाके प्रथममन्त्रस्थं तदपि न अनिर्व्वचनीयत्वसाधनायालं किन्तु व्यभिचारित्वरूपमिथ्यात्वसाधनायैव ।

अत्रापि अनृतपदेन विकार उक्तः , तस्यैव स्वरूपव्यभिचारित्वात् । तथा हि – मृद् घटत्वेन निश्चितापि मुद्गराघातेन स्वं रूपं घटत्वं त्यक्त्वा कपालत्वं प्राप्नोति , तथैव चूर्णत्वं , तथैव धूलित्वम् इति तस्या घटत्वादिरूपम् अनृतं = व्यभिचारि इति यावत् । मृदेव च मृत्त्वेन निश्चिता न मृत्त्वं कदापि त्यजति इति मृत्त्वं तस्याः सत्यम् ।
वेदान्ते च कारणस्य कार्य्यानुस्यूतत्वमात्रेण कार्य्यापेक्षयाव्यभिचारित्वेन सत्यत्वमुपचर्य्यते । भवति च मृत् सत्यं तद्वद् मायोपहितं ब्रह्मापि भवत्येव जगत उपादानम् इति तस्यापि स्वविकारापेक्षया सत्यत्वम् । अत एव विकारोनृतम् इत्युक्तम् । अत एव च छान्दोग्ये वाचारम्भणम् इतिपदस्य वागालम्बनम् इत्यर्थमुक्त्वा कोसौ इत्याकाङ्क्षामुत्थाप्य विकार इति समाहितम् ।
इदमवधार्य्यं यत् मृत्तिकेत्येव सत्यम् इतिश्रुतेर्दृष्टान्तत्वेनोपादानं यत्र कुत्रापि कृतं भाष्यकारैः तत्र ब्रह्मणः सर्व्वकारणत्वमादायाव्यभिचारित्वरूपं सत्यत्वमेवोक्तं , तथैव कार्य्यस्य सर्व्वस्य व्यभिचारित्वरूपमेवानृतत्वम् इति । न हि तैः तद्दृष्टान्तेन ज्ञाननिवर्त्त्यत्वादिरूपं मिथ्यात्वं साद्ध्यते कुत्रापि , उक्तश्रुतेस्तत्रासमर्थत्वात् ।

इदमपि भाष्यं यत्
कार्यमाकाशादिकं बहुप्रपञ्चं जगत् ; कारणं परं ब्रह्म ; तस्मात्कारणात्परमार्थतोऽनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः कार्यस्यावगम्यते । कुतः ? आरम्भणशब्दादिभ्यः । आरम्भणशब्दस्तावदेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय
दृष्टान्तापेक्षायामुच्यते — ‘ यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातꣳ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’ (छा. उ. ६ । १ । ४) इति ।
एतदुक्तं भवति — एकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वं मृन्मयं घटशरावोदञ्चनादिकं मृदात्मकत्वाविशेषाद्विज्ञातं भवेत् ; यतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् — वाचैव केवलमस्तीत्यारभ्यते — विकारः घटः शराव उदञ्चनं चेति ; न तु वस्तुवृत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति ; नामधेयमात्रं ह्येतदनृतम् ; मृत्तिकेत्येव सत्यम् — इति एष ब्रह्मणो दृष्टान्त आम्नातः ; तत्र श्रुताद्वाचारम्भणशब्दाद्दार्ष्टान्तिकेऽपि ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्यजातस्याभाव इति गम्यते ।
इति
अत्रापि कार्य्यकारणभावमादायैव सत्यत्वानृतत्वोक्तिरव्यभिचारित्वव्यभिचारित्वे एव प्रतिपादयति , न तु प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वादिकम् । अत एव ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्य्यजातस्याभाव इति गम्यत इत्युक्तम् । अत एव दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्न परिणामविवर्त्तभावेन विशेषप्रतिपादने तात्पर्य्यं किन्तु कारणत्वकार्य्याभ्यामेव ।

आनन्दत्वनिरूपणम्

सत्यम् इत्यादिवाक्ये आनन्दपदेन समर्पितम् आनन्दत्वं हि निरूपाधीष्टत्वम् ।
न च इष्टत्वस्य पुरुषविशेषनिरूपितत्वेन मोक्षे च अन्यस्याभावेन ब्रह्मणोनानन्दत्वापातः , इष्टत्वोपलक्षितस्यैवानन्दपदेन विज्ञानमानन्दम् इत्यादिश्रुतौ समर्पणात् । तद्विशिष्टसमर्पणे वाक्यस्याखण्डार्थत्वासम्भवात् ।
न च पुरुषविशेषस्यैवोपाधित्वेन कथं निरुपाधित्वमिष्टत्वस्य इति वाच्यं ; अन्येच्छाधीनेच्छाविषयत्वस्यैवेष्टत्वनिष्ठसोपाधिकत्वेन विवक्षणात् । तथा च अन्येच्छानधीनेच्छाविषयत्वयोग्यत्वं आनन्दत्वं , तच्च सुखत्वजातिः । सुखत्वविशिष्टा च न शुद्धा चित् किन्तु विषयसंयोगादिजन्यवृत्तिविशेषावच्छिन्नैव ।
न च शुद्धे उक्तानन्दत्वस्याभावेनानन्दत्वापातः , अनानन्दत्वस्यापि धर्म्मत्वेन निर्विशेषे ब्रह्मण्यप्रसक्तेः ।
न च आनन्दे आनन्दत्वस्य कादाचित्कत्वे जगत्कारणत्वादिसाम्येन तटस्थलक्षणतैव , न तु स्वरूपलक्षणता ; उपलक्षणत्वेन स्वरूपबहिर्भावात् इति वाच्यम् ;
स्वरूपबहिर्भूतस्य सुखत्वस्य स्वरूपलक्षणत्वाभावस्येष्टत्वात् । न हि अस्माभिः सुखत्वं ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणम् इत्युच्यते किन्तु आनन्दपदवाच्यतावच्छेदकधर्म्मोपलक्षितव्यक्तिरेव आनन्दपदलक्ष्या ब्रह्मस्वरूपलक्षणम् इति । तथा च ब्रह्मण एव धर्म्मान्तरोपलक्षितत्वेन लक्षणता स्वरूपेण च लक्ष्यता । यस्मिंश्च पक्षे शुद्धे न जगत्कारणता तस्मिन् पक्षे तु ज्ञानत्वानन्दत्वादेः कदाचित् ब्रह्मणि सत्त्वेनैव स्वरूपलक्षणतोपचर्य्यते इति ।
न च तथात्वे आनन्दत्वमेव कस्मात् तस्य इति वाच्यं ; आनन्दपदलक्ष्यत्वेन आनन्दत्वोपलक्षितत्वेनैवास्माकं तत्रानन्दत्वव्यवहारात् ।
इति शब्दार्थाब्भ्यां गौडब्रह्मानन्दसरस्वती ।

किञ्च उक्तयोग्यत्वरूपसुखत्वस्य सुखानन्दपदवाच्यतावच्छेदकत्वेपि ब्रह्मणि तद्राहित्येन यतो वाचो निवर्त्तन्त इतिश्रुत्युक्तमशक्यत्वमपि रक्षितं भवति ; न हि लक्ष्येपि शक्यतावच्छेदकसत्त्वमावश्यकं तथात्वे जहल्लक्षणाया असम्भवप्रसङ्गात् , न वा उपलक्षणस्य स्वरूपप्रवेशो येन तस्य तत्र सत्त्वमपेक्ष्येत । तथा च सुखत्वजातेः मोक्षकाले ब्रह्मण्यसत्त्वेपि कदाचिद् वृत्तिविशेषोपधानदशायां तत्र विद्यमानं सुखत्वमादायैव सुखस्वरूपत्वस्य सुखपदलक्ष्यत्वस्य चोपपत्तेर्न सुखपदघटितोक्तवाक्यस्य सखण्डार्थत्वं न वा यतो वाचो निवर्त्तन्त इतिश्रुतिविरोधः ।
ननु- जहल्लक्षणायां लक्ष्ये वाच्यतावच्छेदकसत्त्वस्यानावश्यकत्वेपि जहदजहल्लक्षणास्थले लक्ष्ये तत्सत्त्वमपेक्षितम् इति चेत् ।
न ; तथात्वे एकदेशस्यापि पदेन शक्त्यैवोपस्थितिसम्भवे लक्ष्यता न स्यात् । न च वेदान्तपरिभाषारीत्या इष्टापत्तिः ; जहदजहल्लक्षणायाः असम्भवापातात् , अत एव च जहदजहल्लक्षणां समर्थयद्भिस्तन्मतं खण्ड्यते । किञ्च तत्र यतो वाच इतिश्रुतिरपि विरुद्धा , न हि शक्त्यैव ब्रह्मणः पदबोद्ध्यत्वे ततो वाङ्निवृत्तिस्समर्थयितुं शक्यते । अत एव तच्छ्रुतिबलात् ब्रह्मणो लाक्षणिकत्वमेव वक्तव्यं , लक्षणा चेयं न जहती न वा अजहती इति विलक्षणैव जहदजहती अङ्गीक्रियते ।
न च यतो वाच इतिश्रुत्या सामान्यतः पदप्रवृत्तेरेव ब्रह्मणि निषेधेपि प्रमाणान्तरागम्यस्य तस्य शब्दागम्यत्वे अप्रामाणिकत्वस्य ततश्च वेदवैयर्थ्यस्यापत्तिं वारयितुं यथा लक्षणया पदविषयत्वमङ्गीकृत्य पदाबोद्ध्यत्वश्रुतेः पदेन शक्त्या अबोद्ध्यं ब्रह्म इत्यर्थसङ्कोचः क्रियते तथा जहदजहल्लक्षणास्थले शक्त्यङ्गीकर्तॄणां मते लौकिकपदाबोद्ध्यत्वेपि महावाक्यबोद्ध्यत्वमङ्गीकृत्य समाधातव्यम् इति वाच्यं ;
सत्यादिपदानां लौकिकवैदिकविभागस्याप्रसिद्धेः ।
न च लौकिकवाक्याबोद्ध्यत्वपरत्वमुक्तश्रुतेः इति वाच्यम् ;
?????